Een portret maken: zo leg je een gezicht vast voor altijd

Een portret is een van de oudste en meest persoonlijke vormen van beeldende kunst. Al eeuwenlang maken mensen afbeeldingen van gezichten, om iemand te herinneren, te eren of gewoon te vangen zoals die persoon werkelijk is. Van geschilderde koningsportretten in grote musea tot een snelle foto op je telefoon: de behoefte om een mens vast te leggen is van alle tijden. Maar wat maakt een echt goed portret? En hoe pak je dat aan?

De geschiedenis van het portret in vogelvlucht

De vroegste portretten die we kennen stammen uit het oude Egypte en het oude Rome. Mensen lieten zich afbeelden op grafstenen, in mozaïeken of op houten panelen. Tijdens de Renaissance, ruwweg de veertiende tot zestiende eeuw, werd het geschilderde gezicht een belangrijk genre. Kunstenaars als Leonardo da Vinci en Rembrandt van Rijn maakten afbeeldingen die tot op de dag van vandaag bekendstaan. Rembrandt is misschien wel de beroemdste portretschilder uit de Nederlandse geschiedenis. Hij schilderde niet alleen rijke opdrachtgevers, maar ook gewone mensen, bedelaars en zichzelf. Die zelfportretten vertellen iets bijzonders: hij keek zichzelf recht in de ogen en schilderde wat hij zag, zonder het mooier te maken dan het was. Met de komst van de fotografie in de negentiende eeuw veranderde alles. Ineens kon iedereen zich laten vastleggen, niet alleen de rijken. Het gezichtsportret werd toegankelijk voor de massa.

Wat maakt een portretfoto krachtig

Bij portretfotografie draait alles om de verbinding tussen de fotograaf en de persoon voor de lens. Een scherp technisch beeld is niet genoeg. De blik, de houding, het licht en de achtergrond bepalen samen de sfeer. Zachte, zij invallende belichting geeft een gezicht diepte en karakter. Directe flitsen van voren maken een foto vaak plat en kil. De meeste fotografen werken het liefst bij daglicht of met een grote softbox. Ook de afstand speelt een rol. Een close up van het gezicht geeft een andere indruk dan een beeld waarbij ook de schouders of handen zichtbaar zijn. Handen verraden vaak net zoveel over een persoon als het gezicht zelf. De ogen zijn bij een portretfoto het middelpunt. Als die scherp zijn, valt al het andere op zijn plek. Een goede portretfotograaf praat met het onderwerp, zorgt dat iemand zich op zijn gemak voelt en wacht op het juiste moment. Dat moment is zelden geposeerd, maar valt eerder tussendoor.

Portret tekenen en schilderen voor beginners

Wie zelf een gezicht wil tekenen of schilderen, stuit al snel op een lastige waarheid: onze hersenen denken dat we weten hoe een gezicht eruitziet, maar dat beeld klopt zelden met de werkelijkheid. Beginners plaatsen ogen vaak te hoog in het hoofd. Maar als je goed meet, zie je dat de ogen zich ongeveer in het midden van het hoofd bevinden, niet bovenaan. De neus is net zo lang als het deel van wenkbrauw tot onderkant oor. De mond is smaller dan de meeste mensen denken. Het helpt enorm om levend model te tekenen in plaats van uit je hoofd. Scholen en kunstcentra bieden hier regelmatig lessen voor aan. Werk je thuis? Dan zijn goede referentiefoto’s een uitkomst. Kijk naar licht en schaduw in plaats van naar lijnen. Een gezicht bestaat niet uit contouren, maar uit vlakken die lichter of donkerder zijn. Dat inzicht verandert de manier waarop je kijkt, en daarmee ook de manier waarop je tekent.

Een geschilderd portret als bijzonder cadeau

Steeds meer mensen kiezen voor een handgeschilderd of getekend gezicht als persoonlijk cadeau. Het kan gaan om een portret van een kind, een partner, een ouder of een huisdier. Kunstenaars die dit soort werk maken, vind je via sociale media, lokale galeries of antiekwinkels die ook kunst verkopen. Ze vragen vaak een goede referentiefoto en bespreken van tevoren welke stijl gewenst is: realistisch, schetsmatig, in aquarel of in olieverf. De prijs verschilt sterk per kunstenaar en per formaat. Een klein portret in potlood kost soms maar een paar tientjes, terwijl een groter olieverfwerk al snel honderden euro’s kan kosten. Een geschilderd of getekend gezicht heeft iets dat een foto niet heeft: het draagt de hand van een mens in zich. Elke streek is een keuze geweest. Dat maakt zo’n werk uniek, zelfs al lijkt het niet honderd procent op de persoon. Het gevoel dat het oproept, is wat telt.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een portret en een selfie?
Een selfie is een foto die je van jezelf maakt, meestal snel en spontaan. Een portret is een weloverwogen afbeelding van een persoon, gemaakt met aandacht voor licht, compositie en uitdrukking. Een portret kan ook een foto zijn, maar er gaat meer voorbereiding en intentie achter schuil dan bij een doorsnee selfie.

Hoe kies ik de juiste fotograaf voor een portretfoto?
Bij het kiezen van een portretfotograaf kijk je het beste naar eerder werk in de stijl die jij wilt. Sommige fotografen werken met een strakke, zakelijke stijl, anderen met een warme en documentaire aanpak. Bekijk de portefeuille goed en let op hoe de ogen belicht zijn en of de sfeer aansluit bij wat jij zoekt.

Welke materialen gebruik je voor een getekend portret?
Voor het tekenen van een gezicht zijn potlood, houtskool en fineliner populaire keuzes. Potlood is geschikt voor beginners omdat je het kunt uitvegen. Houtskool geeft mooie, zachte overgangen in licht en schaduw. Voor een geschilderd portret werken veel kunstenaars met acrylverf of olieverf, afhankelijk van de gewenste stijl en droogtijd.

Mag je een portret van iemand anders publiceren?
Het publiceren van een portret van iemand anders mag niet zomaar. In Nederland geldt het portretrecht. Dat betekent dat iemand zeggenschap heeft over zijn of haar eigen afbeelding. Wil je een portret online zetten of gebruiken voor commerciële doeleinden, dan heb je in de meeste gevallen toestemming nodig van de afgebeelde persoon.